باشگاه ‌های بدنسازی دیگر فقط محل تمرین نیستند؛ویترین قوطی‌ های رنگارنگی شده‌اند که هرکدام وعده عضلات بزرگ‌ تر،ریکاوری سریع‌ تر یا چربی‌ سوزی معجزه‌ آسا می‌دهند؛بازاری که هر روز بزرگ ‌تر می‌شود و میلیون‌ ها ورزشکار آماتور و حرفه‌ ای را به خود جذب می کند.

اما پشت این ویترین جذاب، واقعیتی نگران‌ کننده پنهان است؛ مکمل‌هایی که گاهی نه تنها سودی ندارند، بلکه می‌توانند سلامت مصرف‌ کننده را به خطر بیندازند، موجب دوپینگ ناخواسته شوند و حتی جان افراد را تهدید کنند.

ورزش حرفه‌ ای امروز بدون علم تغذیه قابل تصور نیست؛ در رقابت‌های قهرمانی جهان و المپیک، استفاده از برخی مکمل ‌های استاندارد و علمی، بخشی از برنامه غذایی ورزشکاران محسوب می‌شود، اما در سال‌های اخیر، تب مصرف مکمل‌ها از ورزش قهرمانی فراتر رفته و به باشگاه‌های بدنسازی، ورزشکاران تفریحی و حتی نوجوانانی که تنها چند هفته از آغاز تمریناتشان می‌گذرد، رسیده است.

در بسیاری از باشگاه‌ها، خرید مکمل تقریباً همزمان با ثبت‌ نام آغاز می‌شود؛ گویی بدون مصرف پودرهای پروتئینی، کراتین، آمینواسیدها یا پری‌ ورک‌اوت‌ها، امکان پیشرفت وجود ندارد؛ این در حالی است که متخصصان تغذیه ورزشی بارها تأکید کرده‌اند که بخش بزرگی از افراد ورزشکار، تنها با تغذیه مناسب می‌توانند نیازهای بدن خود را تأمین کنند.

سود بالا تا مکمل های فله ای

یکی از دلایل جذابیت این بازار، حاشیه سود بالای مکمل‌ ها است؛ بسیاری از محصولات وارداتی یا حتی نمونه‌ های قاچاق، پس از ورود به کشور با چندین برابر قیمت اولیه به فروش می‌رسند. در برخی موارد نیز مکمل‌های فله‌ ای یا بی‌کیفیت در بسته‌ بندی برندهای مشهور خارجی عرضه می‌شوند و با قیمت‌ های بالا به دست مصرف‌ کننده می‌رسند؛ همین اختلاف قیمت، انگیزه سودجویان برای ورود به این بازار را افزایش داده است.

باشگاه‌های بدنسازی نیز در سال‌های اخیر به یکی از حلقه‌ های اصلی زنجیره فروش مکمل تبدیل شده‌اند. اگرچه بسیاری از باشگاه‌ها هیچ فعالیتی در این زمینه ندارند و صرفاً خدمات ورزشی ارائه می‌کنند، اما در برخی مراکز، فروش مکمل به منبع درآمد جانبی تبدیل شده است. در این باشگاه‌ها، ورزشکار تازه‌ کار گاهی از همان جلسه نخست با فهرستی از پودرها، قرص‌ها و نوشیدنی‌های ورزشی روبه‌ رو می‌شود؛ محصولاتی که بعضاً بدون ارزیابی وضعیت جسمانی یا نیاز واقعی فرد توصیه می‌شوند.

بررسی‌های جهانی نیز از گسترش این روند حکایت دارد. مرور مطالعات منتشرشده در مجله علمی Nutrients نشان می‌دهد بین ۴۰ تا ۱۰۰ درصد ورزشکاران در کشورهای مختلف دست‌ کم از یک نوع مکمل غذایی استفاده می‌کنند و این میزان در ورزشکاران حرفه‌ ای به مراتب بیشتر است؛ رایج‌ ترین مکمل‌ها نیز پروتئین، کراتین، کافئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی هستند. پژوهشگران هشدار داده‌اند که نبود استاندارد واحد در تولید مکمل‌ها و تفاوت کیفیت محصولات، مهم‌ترین چالش این بازار است.

برآورد مؤسسه‌ های بین‌المللی نشان می‌دهد ارزش بازار جهانی مکمل‌های ورزشی در سال ۲۰۲۴ از مرز ۳۰ میلیارد دلار عبور کرده و پیش‌ بینی می‌شود تا پایان دهه جاری با رشد سالانه حدود ۷ تا ۹ درصد، به بیش از ۵۰ میلیارد دلار برسد. رشد خیره‌ کننده‌ ای که نشان می‌دهد مکمل‌ها دیگر یک محصول جانبی ورزش نیستند، بلکه به صنعتی سودآور تبدیل شده‌اند.

در ایران نیز اگرچه آمار ملی دقیقی از میزان مصرف وجود ندارد، اما پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهد مصرف مکمل در میان بدنسازان ایرانی به سطح بسیار بالایی رسیده و بسیاری از مصرف‌ کنندگان، اطلاعات خود را نه از پزشکان و متخصصان تغذیه بلکه از مربیان، دوستان یا شبکه‌ های اجتماعی دریافت می‌کنند.

بازاری که از ورزش جلو زده است

رشد صنعت مکمل‌ های ورزشی تنها محدود به ایران نیست. ارزش بازار جهانی این محصولات سالانه میلیاردها دلار برآورد می‌شود و همچنان روندی صعودی دارد. تبلیغات گسترده در فضای مجازی، حضور اینفلوئنسرهای ورزشی و فروش اینترنتی باعث شده مکمل‌ها بیش از هر زمان دیگری در دسترس عموم قرار بگیرند.

اما همین رشد سریع، بازار فرآورده‌ های تقلبی را نیز رونق داده است؛ بازاری که به گفته کارشناسان، سلامت ورزشکاران را بیش از هر عامل دیگری تهدید می‌کند.

در روزهای اخیر، سازمان غذا و دارو درباره مکمل ورزشی با نام تجاری ON (Optimum Nutrition Whey Protein) هشدار داد و اعلام کرد فرآورده‌ های عرضه‌ شده با این نام در بازار ایران فاقد مجوز رسمی هستند. این سازمان از مردم خواست مکمل‌ها را تنها از داروخانه‌ها تهیه و اصالت آنها را از طریق سامانه «تی‌تک» استعلام کنند.

این نخستین هشدار از این دست نیست؛ علی صفا، سرپرست اداره کل فرآورده‌های طبیعی، سنتی و مکمل سازمان غذا و دارو نیز با اشاره به افزایش مصرف مکمل‌ها اعلام کرده است نظارت بر تولید و عرضه این محصولات تشدید شده، زیرا فرآورده ‌های تقلبی علاوه بر نداشتن اثربخشی، ممکن است عوارض خطرناک ایجاد کنند.

چه مکمل‌هایی واقعاً مؤثرند؟

کارشناسان تغذیه ورزشی تأکید می‌کنند همه مکمل‌ها بی‌فایده نیستند. برخی از آنها مانند پروتئین وی، کراتین مونوهیدرات، کافئین و در برخی شرایط ویتامین D، آهن یا نوشیدنی‌های ورزشی، در صورت نیاز واقعی و تجویز متخصص، پشتوانه علمی قابل قبولی دارند.

اما بسیاری از مکمل‌های تبلیغ‌ شده با عنوان چربی‌ سوز، عضله ‌ساز، تستوسترون‌ بوستر یا افزایش‌ دهنده سریع عملکرد، شواهد علمی محکمی ندارند یا حتی ممکن است حاوی مواد ناشناخته باشند.

کمیته بین‌المللی المپیک نیز در بیانیه اجماعی خود تأکید کرده است که مکمل‌ ها تنها زمانی باید مصرف شوند که نیاز واقعی ورزشکار اثبات شده باشد و همواره خطر آلودگی به مواد ممنوعه باید در نظر گرفته شود.

وقتی مکمل به دوپینگ تبدیل می‌شود

یکی از مهم‌ ترین نگرانی‌ها، وجود مواد ممنوعه در برخی مکمل‌ هاست؛ موادی که حتی روی برچسب محصول نیز درج نشده‌اند؛ مطالعه‌ای که سال گذشته در استرالیا انجام شد نشان داد ۳۵ درصد مکمل‌ های ورزشی بررسی‌ شده حاوی مواد ممنوعه آژانس جهانی مبارزه با دوپینگ (WADA) بودند و در بیش از نیمی از آنها، این ترکیبات اصلاً روی برچسب محصول نوشته نشده بود.

عبدالمهدی نصیرزاده، رئیس سابق فدراسیون بدنسازی ایران نیز بارها نسبت به این موضوع هشدار داده است. به گفته او، بسیاری از مکمل‌های غیرمجاز موجود در بازار حاوی استروئیدهای آنابولیک یا هورمون‌های پنهان هستند و همین مسئله موجب مثبت شدن تست دوپینگ بسیاری از ورزشکاران می‌شود.

او همچنین تأکید کرده است که حدود ۹۰ درصد مراجعه‌ کنندگان به باشگاه‌های بدنسازی اساساً نیازی به مصرف مکمل ندارند و تغذیه صحیح برای آنها کفایت می‌کند.

آمارهای نگران‌ کننده از بازار ایران

اگرچه درباره میزان مکمل‌های تقلبی آمار رسمی وجود ندارد، اما فعالان این حوزه سال‌هاست نسبت به وضعیت بازار هشدار می‌دهند.

عبدالمهدی نصیرزاده پیشتر اعلام کرده بود بیش از ۷۰ درصد مکمل‌های موجود در بازار ایران تقلبی یا تاریخ‌ گذشته هستند. او همچنین گفته است حدود ۷۸ درصد مکمل‌های عرضه‌ شده، محتوایی متفاوت با اطلاعات درج‌ شده روی برچسب دارند؛ موضوعی که هم سلامت مصرف‌کننده را تهدید می‌کند و هم خطر دوپینگ ناخواسته را افزایش می‌دهد.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که سازمان غذا و دارو نیز بارها نسبت به خرید مکمل از فروشگاه‌های اینترنتی، صفحات مجازی یا باشگاه‌ها هشدار داده و تأکید کرده تنها داروخانه‌ ها مجاز به عرضه این محصولات هستند.

تبلیغات، مهم‌تر از علم

شاید بزرگ ‌ترین عامل گسترش مصرف مکمل‌ها، تبلیغات باشد. تصاویر قبل و بعد، بدن‌های عضلانی، وعده افزایش حجم در چند هفته و تبلیغات گسترده در شبکه‌ های اجتماعی، بسیاری از نوجوانان و جوانان را به سمت مصرف این محصولات سوق داده است.

اما متخصصان می‌گویند هیچ مکملی جای خواب کافی، برنامه تمرینی اصولی و تغذیه متعادل را نمی‌گیرد. حتی بهترین مکمل‌های دنیا نیز تنها زمانی مؤثر هستند که کمبود واقعی وجود داشته باشد یا نیازهای تغذیه ‌ای ورزشکار حرفه‌ ای از طریق غذا تأمین نشود.

از سوی دیگر، مصرف خودسرانه برخی مکمل‌ها می‌تواند با آسیب‌های کبدی و کلیوی، اختلالات قلبی، افزایش فشار خون، مشکلات هورمونی و تداخل دارویی همراه باشد.

کارشناسان تغذیه و سازمان غذا و دارو چند توصیه مشترک دارند: مکمل را فقط در صورت نیاز واقعی و با نظر پزشک یا متخصص تغذیه مصرف شود، مکمل را تنها از داروخانه‌ های مجاز خریداری شود، اصالت محصول را از طریق سامانه «تی‌تک» بررسی کنید،به تبلیغات فضای مجازی و توصیه افراد غیرمتخصص اعتماد نشود.

مکمل، نه معجزه است و نه دشمن

واقعیت این است که مکمل‌های ورزشی نه باید شیطان‌ سازی شوند و نه معجزه تلقی شوند. علم تغذیه ورزشی نشان می‌دهد برخی مکمل‌ها در شرایط مشخص می‌توانند عملکرد ورزشکاران حرفه‌ ای را بهبود دهند، اما مصرف بی‌ رویه، خودسرانه و بدون نظارت آنها، به‌ ویژه در بازاری که محصولات تقلبی سهم قابل توجهی از آن را تشکیل می‌دهند، می‌تواند پیامدهای جبران‌ ناپذیری داشته باشد.

امروز مهم‌ ترین نیاز ورزش ایران، نه افزایش مصرف مکمل، بلکه افزایش سواد تغذیه‌ ای ورزشکاران، نظارت سختگیرانه ‌تر بر بازار و مقابله با فروش محصولات غیرمجاز است؛ چرا که گاهی بزرگ‌ ترین تهدید برای سلامت ورزشکار، نه تمرین سخت، بلکه قوطی رنگارنگی است که بدون آگاهی وارد سبد ورزشی او می‌شود.